رفع مشکل پر شدن /boot در Ubuntu؛ حذف امن کرنل‌های قدیمی

اگر هنگام اجرای apt update، نصب به‌روزرسانی یا ساختن initramfs با خطای No space left on device در مسیر /boot روبه‌رو شده‌اید، معمولاً مشکل از جمع شدن چند کرنل قدیمی Ubuntu است. راه‌حل امن این نیست که فایل‌های داخل /boot را دستی حذف کنید؛ ابتدا باید کرنل در حال اجرا و کرنل‌های نصب‌شده را شناسایی کنید و سپس بسته‌های قدیمی را از طریق APT حذف کنید.

چرا /boot در Ubuntu پر می‌شود؟

در Ubuntu فایل‌هایی که برای راه‌اندازی سیستم لازم هستند در مسیرهایی مانند /boot قرار می‌گیرند. بسته‌های کرنل فقط شامل یک فایل کوچک نیستند و ممکن است فایل‌هایی مانند Image کرنل، initramfs، فایل‌های System.map و ماژول‌های مربوط به هر نسخه نیز روی سیستم باقی بمانند.

اگر چند بار کرنل Ubuntu به‌روزرسانی شود، نسخه‌های قدیمی می‌توانند فضای پارتیشن /boot را مصرف کنند. این موضوع در سیستم‌هایی که /boot پارتیشن جداگانه و کم‌حجمی دارد، زودتر خودش را نشان می‌دهد.

در مستندات Ubuntu نیز مدیریت کرنل‌های قدیمی به‌عنوان یکی از دلایل مهم آزادسازی فضای /boot مطرح شده است. APT در تنظیمات جدید خود کرنل در حال اجرا و یک کرنل دیگر را به‌صورت پیش‌فرض در برابر autoremove محافظت می‌کند. مستندات apt.conf در Ubuntu جزئیات این رفتار را توضیح می‌دهد.

این آموزش برای کدام نسخه‌های Ubuntu است؟

مسیر اصلی این آموزش برای Ubuntu Server و Desktop مبتنی بر نسخه‌های جدید LTS طراحی شده است. در زمان بازبینی این مقاله، Ubuntu 22.04 LTS، Ubuntu 24.04 LTS و Ubuntu 26.04 LTS در چرخه پشتیبانی استاندارد قرار دارند. Ubuntu 20.04 LTS از پایان پشتیبانی استاندارد عبور کرده و برای دریافت پوشش امنیتی توسعه‌یافته به Ubuntu Pro نیاز دارد.

اگر سرور شما نسخه بسیار قدیمی Ubuntu دارد، قبل از حذف کرنل‌ها بهتر است وضعیت پشتیبانی سیستم‌عامل را نیز بررسی کنید. صفحه رسمی چرخه انتشار Ubuntu وضعیت نسخه‌ها را به‌روز نگه می‌دارد.

قبل از شروع چه چیزهایی لازم داریم؟

برای این آموزش به یک Ubuntu دارای دسترسی مدیریتی نیاز دارید. در حالت عادی اتصال SSH کافی است. اگر SSH به دلیل مشکل دیسک یا فرآیند به‌روزرسانی خراب شده است، از Console، KVM، VNC یا کنسول ارائه‌دهنده VPS استفاده کنید.

مرحله ۱: بررسی کنید /boot واقعاً پر است

ابتدا مشخص کنید مشکل مربوط به پارتیشن جداگانه /boot است یا کل دیسک سرور. این مرحله فقط اطلاعات سیستم را نمایش می‌دهد و تغییری ایجاد نمی‌کند.

df -h /boot

اگر خروجی نشان دهد درصد استفاده بسیار بالا است، مثلاً 99% یا 100%، احتمال کمبود فضای /boot وجود دارد.

برای مشاهده فایل‌های موجود در /boot نیز می‌توانید از این دستور استفاده کنید:

ls -lh /boot

وجود فایل‌هایی مانند vmlinuz-… و initrd.img-… برای چند نسخه مختلف کرنل طبیعی است. هدف این مقاله حذف انتخابی نسخه‌های قدیمی از طریق سیستم مدیریت بسته است، نه حذف مستقیم این فایل‌ها.

مرحله ۲: کرنل در حال اجرای Ubuntu را پیدا کنید

مهم‌ترین بررسی قبل از حذف کرنل همین مرحله است. دستور زیر نسخه کرنلی را نشان می‌دهد که سیستم همین حالا با آن اجرا شده است.

uname -r

فرض کنید خروجی نمونه به شکل زیر باشد:

6.8.0-XX-generic

این فقط یک نمونه است. نسخه واقعی را از خروجی سرور خودتان بردارید. تا پایان عملیات، این نسخه را به‌عنوان کرنل فعال در نظر بگیرید و برای حذف انتخاب نکنید.

مرحله ۳: همه کرنل‌های نصب‌شده را ببینید

حالا باید بدانیم چه بسته‌هایی واقعاً نصب شده‌اند. دستور زیر بسته‌های Image کرنل را از پایگاه داده dpkg نمایش می‌دهد:

dpkg -l 'linux-image*' | grep '^ii'

برای دیدن بسته‌های مرتبط با Header نیز می‌توانید این دستور را اجرا کنید:

dpkg -l 'linux-headers*' | grep '^ii'

در خروجی ممکن است چند نسخه مختلف ببینید. داشتن چند کرنل لزوماً مشکل نیست؛ مشکل زمانی ایجاد می‌شود که تعداد نسخه‌های قدیمی زیاد شده یا پارتیشن کوچک /boot دیگر فضای کافی برای نصب کرنل جدید ندارد.

مرحله ۴: راه‌حل اصلی؛ حذف خودکار بسته‌های غیرضروری

اگر APT سالم است و فضای کافی برای اجرای عملیات مدیریت بسته وجود دارد، ساده‌ترین مسیر استفاده از autoremove است. Ubuntu از APT برای مدیریت بسته‌های سیستم استفاده می‌کند و autoremove بسته‌هایی را که دیگر مورد نیاز وابستگی‌های نصب‌شده نیستند، شناسایی می‌کند.

sudo apt autoremove --purge

قبل از تأیید نهایی، فهرست بسته‌هایی که APT قصد حذف آن‌ها را دارد بخوانید. اگر کرنل فعال یا بسته‌ای که برای ادامه بوت سیستم ضروری است در فهرست حذف قرار گرفته است، عملیات را تأیید نکنید و ابتدا وضعیت بسته‌ها را بررسی کنید.

اگر autoremove کرنل‌های قدیمی را حذف نکرد چه کنیم؟

گاهی یک کرنل قدیمی به‌عنوان بسته‌ای که به‌صورت دستی نصب شده علامت‌گذاری شده است. در این حالت APT ممکن است آن را به‌عنوان بسته غیرضروری تشخیص ندهد.

ابتدا بررسی کنید چه بسته‌هایی به‌صورت دستی علامت‌گذاری شده‌اند:

apt-mark showmanual | grep -E '^linux-(image|headers|modules)'

اگر مشخص شد یک نسخه قدیمی به‌صورت دستی علامت‌گذاری شده و مطمئن هستید به آن نیاز ندارید، قبل از تغییر وضعیت آن باید نسخه فعال و یک نسخه پشتیبان قابل بوت را در نظر بگیرید.

در چنین شرایطی تغییر وضعیت یک بسته مشخص به حالت خودکار می‌تواند باعث شود APT در اجرای بعدی autoremove آن را بررسی کند. این کار باید فقط روی نسخه‌ای انجام شود که با uname -r یکسان نیست.

sudo apt-mark auto PACKAGE_NAME

به‌جای PACKAGE_NAME فقط نام دقیق بسته‌ای را قرار دهید که بررسی کرده‌اید و مطمئن هستید نسخه فعال سیستم نیست. سپس دوباره فهرست عملیات autoremove را بررسی کنید.

اگر /boot آن‌قدر پر است که APT خطا می‌دهد

این حالت حساس‌تر است. ممکن است به‌روزرسانی کرنل نیمه‌کاره مانده باشد و پیام‌هایی مانند No space left on device، خطای ساخت initramfs یا خطای پیکربندی بسته‌ها مشاهده کنید.

اول وضعیت بسته‌ها را ببینید و هنوز هیچ فایل کرنلی را با rm حذف نکنید:

df -h /boot
uname -r
dpkg -l 'linux-image*' | grep -E '^(ii|iU|iF|rc)'
sudo dpkg --audit

اگر فضای کافی برای اجرای APT وجود دارد، ابتدا یک نسخه قدیمی و غیر فعال را از طریق بسته آن حذف کنید. نام دقیق بسته باید از خروجی dpkg -l به دست بیاید.

پاک‌سازی دستی بسته یک کرنل قدیمی؛ فقط در شرایط اضطراری

اگر APT به دلیل پر بودن /boot نمی‌تواند عملیات عادی حذف را انجام دهد، ممکن است لازم باشد یک کرنل قدیمی را با ابزار پایین‌تر یعنی dpkg حذف کنید. این روش برای زمانی است که ابتدا یک کرنل قدیمی و غیر فعال را شناسایی کرده‌اید و APT به دلیل وضعیت خراب بسته‌ها نمی‌تواند کار را انجام دهد.

ابتدا نسخه فعال را دوباره ثبت کنید:

uname -r

سپس نسخه‌های نصب‌شده را بررسی کنید:

dpkg -l | grep -E '^ii.*linux-(image|modules|headers)'

اگر مثلاً یک نسخه قدیمی مشخص شد، نام دقیق بسته‌های همان نسخه را از خروجی استخراج کنید. بسته‌ها ممکن است بسته به نوع کرنل و نسخه Ubuntu شامل linux-image، linux-modules، linux-modules-extra و linux-headers باشند.

حذف باید با نام دقیق بسته انجام شود؛ از الگوهای مبهم یا حذف گروهی بدون بررسی استفاده نکنید:

sudo dpkg --purge EXACT_PACKAGE_NAME

اگر dpkg اعلام کرد بسته دیگری به همان نسخه وابسته است، پیام خطا را بخوانید و فقط بسته‌های همان کرنل قدیمی را بررسی کنید. نسخه فعال را وارد این فرمان نکنید.

مستندات Ubuntu نیز برای وضعیت‌های اضطراری ناشی از پر شدن /boot، شناسایی کرنل فعال با uname -r و حذف بسته کرنل قدیمی را مطرح می‌کند؛ با این حال این مسیر باید آخرین گزینه قبل از بازگرداندن APT به وضعیت عادی باشد.

مرحله بعد: تعمیر وضعیت APT و dpkg

بعد از اینکه فضای کافی در /boot ایجاد شد، باید بررسی کنیم عملیات به‌روزرسانی قبلی نیمه‌کاره نمانده باشد.

ابتدا وضعیت dpkg را تکمیل کنید:

sudo dpkg --configure -a

اگر خطای وابستگی باقی مانده است، مرحله بعد را اجرا کنید:

sudo apt-get -f install

بعد از اینکه وضعیت بسته‌ها اصلاح شد، دوباره autoremove را بررسی کنید:

sudo apt autoremove --purge

مرحله ۵: مطمئن شوید فضای /boot آزاد شده است

حالا دوباره وضعیت پارتیشن را بررسی کنید:

df -h /boot

سپس فهرست فایل‌های بوت را بررسی کنید:

ls -lh /boot

وجود یک یا چند نسخه کرنل بعد از پاک‌سازی طبیعی است. هدف حذف همه کرنل‌ها نیست؛ هدف حذف نسخه‌های غیرضروری و آزاد کردن فضای مورد نیاز برای به‌روزرسانی‌های بعدی است.

بررسی نهایی بسته‌های کرنل

برای اینکه ببینید چه کرنل‌هایی هنوز نصب هستند، دوباره فهرست بسته‌ها را بگیرید:

dpkg -l 'linux-image*' | grep '^ii'

در این مرحله باید بتوانید نسخه‌ای را که uname -r نشان می‌دهد با یکی از بسته‌های نصب‌شده تطبیق دهید. اگر یک کرنل قبلی نیز باقی مانده باشد، حذف آن الزامی نیست؛ نگه داشتن یک نسخه قبلی می‌تواند برای بازگشت در صورت مشکل کرنل جدید مفید باشد.

مرحله ۶: بررسی کنید به‌روزرسانی بعدی کرنل امکان‌پذیر است

اگر مشکل شما بعد از یک به‌روزرسانی ناقص ایجاد شده بود، اکنون می‌توانید فهرست بسته‌ها را به‌روزرسانی کنید:

sudo apt update

اگر این مرحله بدون خطای مربوط به فضای /boot انجام شد، می‌توانید وضعیت بسته‌های قابل ارتقا را بررسی کنید:

apt list --upgradable

در این مقاله عمداً اجرای اجباری یک ارتقای کامل سیستم را پیشنهاد نمی‌کنیم. اگر هدف شما فقط رفع کمبود فضای /boot بوده، ابتدا همان مشکل را برطرف و وضعیت بسته‌ها را سالم کنید.

آیا بعد از حذف کرنل باید سرور را ری‌استارت کنیم؟

حذف یک کرنل قدیمی به‌تنهایی معمولاً نیازمند ری‌استارت فوری نیست. با این حال اگر یک کرنل جدید نصب شده یا فرآیند به‌روزرسانی کرنل تکمیل شده است، بهتر است زمان مناسب برای ری‌استارت را مشخص کنید.

قبل از ری‌استارت، نسخه فعلی را ثبت کنید:

uname -r

بعد از ری‌استارت، دوباره همین دستور را اجرا کنید. اگر قصد شما استفاده از کرنل جدید بوده، باید نسخه جدید را مشاهده کنید.

sudo reboot

اگر بعد از مشکل /boot دیگر SSH وصل نمی‌شود چه کنیم؟

پر شدن /boot می‌تواند باعث ناقص ماندن فرآیند به‌روزرسانی شود، اما قطع SSH لزوماً به معنی خراب شدن کرنل نیست. ابتدا باید مشخص کنید سرور واقعاً Boot نشده یا فقط سرویس SSH مشکل دارد.

اگر SSH در دسترس نیست، از کنسول ارائه‌دهنده VPS یا KVM استفاده کنید. سپس وضعیت کرنل فعال و فضای /boot را بررسی کنید:

uname -r
df -h /boot
systemctl status ssh

اگر مشکل اصلی SSH باشد، مسیر عیب‌یابی آن با مشکل /boot متفاوت است. برای بررسی مرحله‌به‌مرحله Timeout، Connection refused، سرویس SSH، فایروال و لاگ‌ها می‌توانید راهنمای عیب‌یابی SSH در لینوکس ایرانیکاسرور را دنبال کنید.

چرا نباید فایل‌های /boot را با rm حذف کنیم؟

ممکن است با دیدن چند فایل قدیمی در /boot وسوسه شوید مستقیماً آن‌ها را حذف کنید. این روش توصیه نمی‌شود، چون فایل‌های کرنل توسط سیستم بسته‌بندی Ubuntu مدیریت می‌شوند و ممکن است چند فایل به یک نسخه کرنل وابسته باشند.

اگر فقط vmlinuz یا initrd.img را حذف کنید، ممکن است پایگاه داده بسته‌ها همچنان تصور کند آن کرنل نصب است. نتیجه می‌تواند وضعیت ناسازگار APT، خطا در نصب کرنل بعدی یا مشکل هنگام بازسازی initramfs باشد.

به همین دلیل مسیر استاندارد این است که ابتدا بسته مربوط به کرنل را شناسایی و سپس آن بسته را حذف کنید تا فایل‌های وابسته نیز با سازوکار بسته‌بندی مدیریت شوند.

خطاهای رایج هنگام پر شدن /boot

خطای No space left on device

اگر این خطا هنگام ساخت initramfs یا نصب کرنل مشاهده می‌شود، ابتدا با df -h /boot بررسی کنید آیا پارتیشن /boot واقعاً پر است. اگر بله، یک کرنل قدیمی و غیر فعال را از طریق APT یا در شرایط اضطراری dpkg حذف کنید.

APT اجازه حذف کرنل را نمی‌دهد

ممکن است کرنل به‌عنوان بسته دستی نصب شده باشد یا وضعیت بسته‌ها نیمه‌کاره باشد. در این حالت apt-mark، dpkg –audit و فهرست بسته‌های نصب‌شده را بررسی کنید.

بعد از حذف کرنل هنوز /boot پر است

با df -h /boot و ls -lh /boot وضعیت را دوباره بررسی کنید. ممکن است چند نسخه کرنل، Header یا فایل‌های مرتبط هنوز باقی مانده باشند. همچنین ممکن است مشکل اصلی مربوط به پارتیشن دیگری باشد.

df فضای کافی نشان می‌دهد ولی APT همچنان خطا دارد

در این حالت فقط روی فضای /boot تمرکز نکنید. وضعیت dpkg را با sudo dpkg –audit و وضعیت بسته‌های نیمه‌نصب‌شده را بررسی کنید. گاهی خطا مربوط به وابستگی یا یک فرآیند به‌روزرسانی ناقص است.

جدول تشخیص سریع مشکل /boot

چگونه از پر شدن دوباره /boot جلوگیری کنیم؟

بعد از رفع مشکل، بهتر است فقط به حذف یک‌باره کرنل‌های قدیمی اکتفا نکنید. APT مکانیزم‌هایی برای مدیریت بسته‌های غیرضروری و نگهداری کرنل‌های مورد نیاز دارد؛ بنابراین بهتر است بسته‌های کرنل را بدون دلیل به حالت دستی تغییر ندهید.

اگر مشکل /boot در VPS شما تکرار می‌شود

در یک VPS، پر شدن /boot فقط یک مشکل نرم‌افزاری ساده نیست؛ اگر فضای پارتیشن به حد بحرانی برسد، به‌روزرسانی کرنل و بسته‌های سیستمی ممکن است ناقص شود و در زمان نامناسب نیاز به دسترسی کنسول پیدا کنید.

اگر برای اجرای Ubuntu و مدیریت VPS به زیرساخت مناسب نیاز دارید، می‌توانید مشخصات سرورهای مجازی ایرانیکاسرور را بررسی کنید. انتخاب منابع باید بر اساس سرویس واقعی، فضای مورد نیاز و نوع بار سرور انجام شود.

سؤالات متداول درباره پر شدن /boot در Ubuntu

آیا می‌توان همه کرنل‌های قدیمی Ubuntu را حذف کرد؟

حذف کرنل‌های غیرضروری امکان‌پذیر است، اما بهتر است کرنل در حال اجرا حذف نشود و حداقل یک نسخه قابل بوت قبلی نیز به‌عنوان مسیر بازگشت باقی بماند. استفاده از APT و autoremove از حذف دستی فایل‌های /boot مناسب‌تر است.

آیا حذف کرنل قدیمی باعث خراب شدن Ubuntu می‌شود؟

اگر نسخه صحیح و غیر فعال حذف شود، حذف بسته‌های کرنل قدیمی بخشی از مدیریت معمول سیستم است. خطر اصلی زمانی ایجاد می‌شود که کرنل فعال یا فایل‌های /boot به‌صورت دستی و ناقص حذف شوند.

چطور بفهمم کدام کرنل در حال اجراست؟

دستور uname -r نسخه کرنلی را که سیستم فعلاً با آن اجرا شده است نشان می‌دهد. این نسخه نباید هدف حذف قرار بگیرد.

اگر /boot صددرصد پر شده باشد چه کار کنم؟

ابتدا با df -h /boot وضعیت را تأیید کنید، سپس uname -r را اجرا کنید و یک کرنل قدیمی غیر فعال را شناسایی کنید. اگر APT کار می‌کند، از autoremove استفاده کنید. اگر APT به دلیل کمبود فضا نمی‌تواند عملیات را انجام دهد، مسیر اضطراری حذف یک بسته قدیمی با dpkg را با دقت دنبال کنید.

آیا می‌توان فایل initrd.img قدیمی را مستقیم حذف کرد؟

برای مدیریت معمول سیستم این روش توصیه نمی‌شود. initrd بخشی از فرآیند بوت و بسته‌بندی کرنل است. حذف مستقیم فایل می‌تواند پایگاه داده بسته‌ها را با وضعیت واقعی فایل‌های سیستم ناسازگار کند.

چرا بعد از حذف کرنل هنوز چند فایل vmlinuz در /boot وجود دارد؟

وجود چند فایل مربوط به نسخه‌های مختلف لزوماً نشانه مشکل نیست. Ubuntu ممکن است کرنل فعال و یک نسخه قبلی را نگه دارد تا در صورت مشکل نسخه جدید، مسیر بازگشت وجود داشته باشد.

اگر بعد از پاک‌سازی /boot هنوز APT خطا می‌دهد چه کنم؟

وضعیت dpkg را با sudo dpkg –audit بررسی کنید. سپس در صورت وجود بسته‌های نیمه‌پیکربندی‌شده، sudo dpkg –configure -a و در صورت باقی ماندن وابستگی‌ها sudo apt-get -f install را اجرا کنید.

جمع‌بندی

منابع رسمی و فنی