رفع پرشدن /var/lib/docker؛ پاک‌سازی امن فضای Docker

اگر پوشه /var/lib/docker چندین گیگابایت یا حتی بیشتر فضا گرفته و پارتیشن اصلی سرور در حال پر شدن است، اولین واکنش نباید حذف دستی فایل‌های Docker باشد. در بیشتر مواقع می‌توان با شناسایی Imageهای قدیمی، Containerهای متوقف‌شده، Build Cache، Logهای حجیم یا Volumeهای بلااستفاده بخش قابل‌توجهی از فضا را به‌شکل امن آزاد کرد.

/var/lib/docker چیست؟

در بیشتر نصب‌های کلاسیک Docker روی لینوکس، مسیر /var/lib/docker محل نگهداری داده‌های اصلی Docker است. بسته به نسخه و Storage Backend، این مسیر می‌تواند شامل Imageها، Containerها، Volumeها، Metadata، Build Cache و اطلاعات Storage Driver باشد.

در نتیجه اگر Docker روی یک VPS با دیسک محدود برای مدت طولانی استفاده شود، این دایرکتوری می‌تواند به‌تدریج رشد کند.

مرحله ۱: ابتدا مطمئن شوید واقعاً دیسک پر شده است

روی سرور از طریق SSH این دستور را اجرا کنید:

df -h

ستون Use% را بررسی کنید. اگر پارتیشن / یا پارتیشنی که Docker روی آن قرار دارد نزدیک ۱۰۰٪ باشد، باید مصرف فضا را دقیق‌تر بررسی کنید.

محل واقعی Data Root داکر را هم مشاهده کنید:

docker info | grep "Docker Root Dir"

در نصب معمولی خروجی می‌تواند شبیه این باشد:

Docker Root Dir: /var/lib/docker

مرحله ۲: inode را هم بررسی کنید

گاهی دیسک از نظر حجم هنوز فضای آزاد دارد، اما تعداد inodeهای فایل‌سیستم تمام شده است. در این حالت Docker همچنان می‌تواند خطای no space left on device بدهد.

df -i

اگر IUse% نزدیک ۱۰۰٪ باشد، مشکل تعداد زیاد فایل‌های کوچک است و صرفاً خالی‌کردن چند فایل حجیم ممکن است کافی نباشد.

مرحله ۳: مشخص کنید Docker چه مقدار فضا مصرف می‌کند

مهم‌ترین دستور برای شروع عیب‌یابی:

docker system df

برای جزئیات کامل‌تر:

docker system df -v

این دستور مصرف فضای بخش‌های اصلی را نشان می‌دهد:

مرحله ۴: حجم واقعی /var/lib/docker را ببینید

sudo du -sh /var/lib/docker

برای اینکه بفهمید کدام زیرپوشه بیشترین مصرف را دارد:

sudo du -h --max-depth=1 /var/lib/docker | sort -h

معمولاً یکی از این بخش‌ها بزرگ‌تر از بقیه است:

مرحله ۵: Imageهای بلااستفاده را پاک کنید

ابتدا Imageهای موجود را ببینید:

docker image ls

برای حذف Imageهای dangling:

docker image prune

اگر می‌خواهید تمام Imageهایی که Container موجودی از آن‌ها استفاده نمی‌کند حذف شوند:

docker image prune -a

مرحله ۶: Containerهای متوقف‌شده را بررسی کنید

docker ps -a

برای پاک‌سازی Containerهای متوقف‌شده‌ای که دیگر نیاز ندارید:

docker container prune

قبل از تأیید، Docker اخطار حذف را نمایش می‌دهد.

مرحله ۷: Build Cache را پاک‌سازی کنید

روی سرورهایی که مرتب Image ساخته می‌شود، Build Cache می‌تواند چندین گیگابایت فضا اشغال کند.

docker builder prune

برای پاک‌سازی گسترده‌تر Build Cache بلااستفاده:

docker builder prune -a

بعد از حذف Cache، Buildهای بعدی ممکن است زمان بیشتری ببرند چون برخی Layerها دوباره باید دانلود یا ساخته شوند.

مرحله ۸: Logهای Docker را بررسی کنید

یکی از مهم‌ترین دلایل پرشدن /var/lib/docker، Logهای Container است. Docker به‌صورت پیش‌فرض در بسیاری از نصب‌ها از Logging Driver نوع json-file استفاده می‌کند.

Logging Driver فعلی را بررسی کنید:

docker info --format '{{.LoggingDriver}}'

اگر خروجی json-file بود، اندازه Logهای Container را مشاهده کنید:

sudo du -h /var/lib/docker/containers/*/*-json.log 2>/dev/null | sort -h | tail -n 20

اگر یک فایل Log چند گیگابایت حجم گرفته باشد، علت اصلی پرشدن دیسک احتمالاً مشخص شده است.

مرحله ۹: Log Rotation را فعال کنید

اگر دلیل اصلی مصرف دیسک Log است، بهتر است برای Containerهای آینده محدودیت حجم تعیین کنید.

فایل تنظیم Docker معمولاً در مسیر زیر قرار دارد:

/etc/docker/daemon.json

یک نمونه تنظیم Log Rotation:

{
  "log-driver": "json-file",
  "log-opts": {
    "max-size": "10m",
    "max-file": "3"
  }
}

اگر daemon.json از قبل تنظیماتی دارد، این بخش را با JSON موجود ادغام کنید و کل فایل را جایگزین نکنید.

قبل از Restart کردن Docker صحت JSON را بررسی کنید:

python3 -m json.tool /etc/docker/daemon.json

سپس در زمانی که Restart سرویس باعث اختلال کنترل‌شده می‌شود:

sudo systemctl restart docker

تنظیم Logging جدید به‌صورت خودکار روی Containerهای از قبل ساخته‌شده اعمال نمی‌شود؛ ممکن است لازم باشد Container با تنظیم جدید Recreation شود.

مرحله ۱۰: استفاده از Logging Driver نوع local

Docker برای کاهش خطر پرشدن دیسک، Logging Driver نوع local را نیز ارائه می‌کند که Log Rotation داخلی دارد.

نمونه:

{
  "log-driver": "local",
  "log-opts": {
    "max-size": "10m",
    "max-file": "3"
  }
}

این تغییر باید متناسب با نیاز شما به مشاهده، Export یا پردازش Logها انجام شود.

مرحله ۱۱: docker system prune؛ مفید اما با احتیاط

اگر چند نوع Object بلااستفاده دارید، Docker یک فرمان یکپارچه برای پاک‌سازی دارد:

docker system prune

این دستور می‌تواند موارد زیر را حذف کند:

برای پاک‌کردن تمام Imageهای بلااستفاده:

docker system prune -a

مرحله ۱۲: Volumeها را جداگانه بررسی کنید

فهرست Volumeها:

docker volume ls

قبل از حذف Volume، مشخص کنید به کدام برنامه تعلق دارد.

برای مشاهده جزئیات یک Volume:

docker volume inspect VOLUME_NAME

به‌جای VOLUME_NAME نام واقعی Volume را قرار دهید.

Volumeهایی که واقعاً بلااستفاده‌اند را می‌توان با دستور زیر بررسی و پاک‌سازی کرد:

docker volume prune

مرحله ۱۳: اگر overlay2 بیشترین حجم را گرفته است چه کنیم؟

بزرگ‌شدن overlay2 معمولاً نتیجه تعداد زیاد Image، Layer، Container یا داده‌ای است که داخل Writable Layer Container نوشته شده است.

اول از فرمان‌های خود Docker استفاده کنید:

docker system df -v
docker ps -a
docker image ls

اگر یک برنامه حجم زیادی داخل خود Container تولید می‌کند، بهتر است داده دائمی آن به Volume یا Bind Mount منتقل شود.

این دستور را اجرا نکنید:

rm -rf /var/lib/docker/overlay2/*

حذف دستی Layerها می‌تواند Metadata Docker را ناسازگار کند و Containerها و Imageها را از کار بیندازد.

مرحله ۱۴: مصرف /var/lib/containerd را هم بررسی کنید

در Docker Engineهای جدید، اگر containerd image store فعال باشد ممکن است بخش بزرگی از مصرف Storage در مسیر زیر باشد:

sudo du -sh /var/lib/containerd

برای مقایسه:

sudo du -sh /var/lib/docker /var/lib/containerd 2>/dev/null

حتی در این حالت برای حذف Imageها از فرمان‌های Docker استفاده کنید و فایل‌های containerd را مستقیماً پاک نکنید.

مرحله ۱۵: انتقال Docker Data Root به دیسک بزرگ‌تر

اگر مشکل صرفاً کمبود ظرفیت دیسک است و پاک‌سازی Objectهای بلااستفاده کافی نیست، می‌توانید Docker Data Root را به یک دیسک یا پارتیشن بزرگ‌تر منتقل کنید.

ابتدا Docker را متوقف کنید:

sudo systemctl stop docker

فرض می‌کنیم فضای جدید روی /mnt/docker-data Mount شده است:

sudo mkdir -p /mnt/docker-data

داده‌های فعلی را کپی کنید:

sudo rsync -aHAXx /var/lib/docker/ /mnt/docker-data/

سپس در /etc/docker/daemon.json مقدار Data Root را تعریف کنید:

{
  "data-root": "/mnt/docker-data"
}

اگر فایل از قبل تنظیمات دیگری دارد، فقط کلید data-root را به JSON موجود اضافه کنید.

صحت فایل:

python3 -m json.tool /etc/docker/daemon.json

سپس:

sudo systemctl start docker
docker info | grep "Docker Root Dir"

اگر از containerd image store استفاده می‌کنید، تغییر data-root Docker به‌تنهایی مسیر Snapshotهای containerd را تغییر نمی‌دهد و تنظیم containerd نیز باید جداگانه بررسی شود.

مرحله ۱۶: بعد از پاک‌سازی دوباره فضا را بررسی کنید

بعد از هر عملیات پاک‌سازی، دوباره این دو دستور را اجرا کنید:

df -h
docker system df

اگر فضای آزاد به مقدار قابل‌قبولی برگشته اما دوباره سریع پر می‌شود، باید عامل رشد مداوم را پیدا کنید؛ معمولاً Log، Build مکرر، فایل‌های برنامه یا داده‌ای است که داخل Writable Layer نوشته می‌شود.

جدول تشخیص سریع پرشدن /var/lib/docker

ترتیب امن برای آزادسازی فضای Docker

مرحله ۱: با df -h و df -i وضعیت واقعی دیسک را بررسی کنید.

مرحله ۲: با docker system df -v مصرف Docker را پیدا کنید.

مرحله ۳: Imageهای dangling را پاک کنید.

مرحله ۴: Containerهای متوقف‌شده و بلااستفاده را حذف کنید.

مرحله ۵: Build Cache را بررسی و پاک کنید.

مرحله ۶: Logهای حجیم را شناسایی کنید.

مرحله ۷: Log Rotation را برای جلوگیری از تکرار فعال کنید.

مرحله ۸: Volumeها را فقط پس از شناسایی و Backup بررسی کنید.

مرحله ۹: اگر ظرفیت واقعاً کم است، Data Root را به Storage بزرگ‌تر منتقل کنید.

پرسش‌های متداول

آیا می‌توان /var/lib/docker را پاک کرد؟

خیر. حذف مستقیم این پوشه می‌تواند Imageها، Containerها، Volumeها و Metadata Docker را از بین ببرد. برای پاک‌سازی باید از فرمان‌های Docker استفاده شود.

چرا /var/lib/docker این‌قدر بزرگ شده است؟

رایج‌ترین علت‌ها Imageهای قدیمی، Build Cache، Logهای بدون Rotation، Containerهای متوقف‌شده و داده‌ای هستند که داخل Writable Layer Container نوشته می‌شود.

آیا docker system prune امن است؟

اگر بدانید چه چیزی حذف می‌شود، فرمان مفیدی است. نسخه پایه Volumeها را به‌طور پیش‌فرض حذف نمی‌کند، اما Containerهای متوقف‌شده، Networkهای بلااستفاده، Imageهای dangling و Build Cache را پاک می‌کند.

آیا docker system prune -a خطرناک است؟

این گزینه تمام Imageهایی را که Container موجودی استفاده نمی‌کند نیز حذف می‌کند. بنابراین ممکن است Imageهایی که برای Deploy بعدی نگه داشته‌اید دوباره نیاز به Pull داشته باشند.

چرا Logهای Docker دیسک را پر می‌کنند؟

Logging Driver پیش‌فرض json-file بدون Log Rotation می‌تواند به‌مرور فایل‌های بسیار بزرگی تولید کند. محدودکردن max-size و max-file از این مشکل جلوگیری می‌کند.

آیا انتقال /var/lib/docker به دیسک دیگر ممکن است؟

بله. می‌توانید با تنظیم data-root مسیر داده Docker را تغییر دهید، اما انتقال باید با توقف سرویس، Backup و کپی صحیح داده‌ها انجام شود.

چرا با وجود فضای خالی هنوز no space left on device می‌بینم؟

ممکن است inodeهای فایل‌سیستم تمام شده باشند. خروجی df -i را بررسی کنید.

منابع رسمی

🔹 مستندات docker system df

🔹 راهنمای رسمی Docker برای Prune کردن Objectهای بلااستفاده

🔹 مستندات تنظیم Logging در Docker

🔹 مستندات Docker Daemon و Data Root